نمادهای عیان دراسکناس پنج‌هزار تومانی

یکی از اتفاقات آخرین روزهای سال 85، انتشار اسکناس پنج‌هزار تومانی (50 هزار ریالی) است. وقتی خبر انتشار این اسکناس منتشر شد، وزیر اقتصاد و رییس بانک مرکزی با پرسش‌هایی مواجه شدند که در آن، خبرنگاران از آثار تورم‌زای انتشار این اسکناس می‌پرسیدند. مقامات مسؤول هم پاسخ می‌دادند که «نگران نباشید. در هیچ‌جای دنیا انتشار اسکناس تورم ایجاد نکرده و سابقه اسکناس‌های قبلی در کشور ما هم این مساله را نشان می‌دهد».

مسؤولان دولتی البته درست گفته‌اند. اسکناس‌های جدیدتر و درشت‌تر-به قول جناب احمدی‌نژاد- «کاغذپاره‌ای» بیش نیست و نفس انتشار آنها، تبعات اقتصادی ندارد. اما این پاسخ ظاهرا درست، کامل نیست.

انتشار اسکناس‌های تازه، نه زمینه‌ساز تورم که محصول آن هستند. اینکه دولتی هر از چندسال، اسکناسی با صفرهای بیشتر یا رقم درشت‌تر منتشر کند، نشانه اعتراف او به رشد تورم و کاهش ارزش پول ملی است.

اینک اسکناس پنج‌هزار تومانی در مقام و مرتبه‌ای می‌نشیند که چند سال قبل، اسکناس پانصد تومانی صاحب آن بود. این صفر اضافه‌شده و ظاهرا بی‌مقدار نشانه‌ای آشکار است از نتیجه سیاست‌های جاری. سیاست‌هایی که اعتبار ملی را به حراج گذاشته و اگر در برخی عرصه‌ها، چون سیاست داخلی و خارجی و یا فرهنگ، یافتن نمادهای گویا برای آن اندکی –و البته فقط «اندکی»- نیاز به جست‌وجو داشته باشد، در عرصه اقتصاد که بشدت عینی است و ارقام با آدمی سخن می‌گویند، نگاهی به اسکناس شکیل پنج‌هزار تومانی کفایت می‌کند.

اما جز این، اسکناس پنج‌هزار تومانی نشانه‌هایی دیگر را نیز با خود دارد. این نشانه‌ها را امروز من در صف شب‌عید بانک نزدیک منزلمان و بر مبنای عکس و توضیحاتی که درباره اسکناس تازه روی میز بانک چسبانده شده بود، ملاحظه کردم.

این نشانه‌ها، مربوط به پشت اسکناس است که در آن بر روی نقشه‌ ایران که علامت انرژی هسته‌ای را در میان خود جا داده، این جمله به نقل از «پیامبر اعظم(ص)» دیده می‌شود:«دانش اگر در ثريا هم باشد، مردانی از سرزمین پارس به آن دست خواهند يافت».

وقتی این نقش و نگار و آن شعار را دیدم، به‌یاد اسکناس‌های دهه60 افتادم. اسکناس‌هایی که در آن مردم نقش محوری بودند. چه، 20 تومانی‌هایی که نقش جهاد داشت و چه 10 تومانی‌ها(قبل از نقش آیت‌الله مدرس) که نقشی از رزمندگان داشت. آن زمان، حتی تصویر بنیانگذار جمهوری اسلامی هم بر اسکناس‌ها نقش نمی‌شد.

گرچه محتوای آن اسکناس‌ها هم کاملا ایدئولوژیک بود، اما از واقعیتی عینی و اجتماعی (و نه صرفا برساخته حکومت) نشان داشت. اسکناس‌ها از حرکت داوطلبانه جوانان انقلابی به دو جبهه می‌گفتند: جبهه ساختن روستاها و جبهه دفاع از میهن.
 
فاصله این دو اسکناس، همچون فاصله بسیج دهه 60 است با بسیج امروز. دلیل این امر هم روشن است. جامعه در فاصله سه‌دهه پس از انقلاب، بتدریج بار ایدئولوژیک خود را از دست داده، اما حکومت می‌کوشد –دست‌کم در مظاهرـ ایدئولوژیک بنمایاند و مخالفان ایدئولوژی (از سکولارها تا تجدیدنظرطلبان) را بعنوان «تهدید» بنگرد و لاجرم در تحدیدشان بکوشد.

متن و عکس آمده در پشت اسکناس پنج‌هزار تومانی، نماد عینی استفاده حکومت از همه امکانات خود برای این «نمایش ایدئولوژیک» است. حکومتی که در گذر سال‌ها و در سایه رفتارهای خویشتن از یک‌سو و تحولات اجتماعی از سوی دیگر، محتوای ایدئولوژیک جامعه را برباد رفته می‌بیند، با هر وسیله‌ای در جهت جبران آن برمی‌آید: ابزار دین (پیامبر اعظم)- ابزار ملیت و ناسیونالیسم (مردمان سرزمین پارس-خلیج فارس-تاکید بر وجه ملی مساله هسته‌ای-نقشه ایران) و در نهایت، ابزار صنعت و علم(دانش هسته‌ای). 

این نمایش‌ ایدئولوژیک البته درحد همان نمایش می‌ماند و ادعای بزرگ خود را برنمی‌آورد؛ چرا که شکاف گفتمانی میان جامعه و حکومت بسیار عمیق‌تر و گسترده‌تر از آن است که با رنگ و لعاب اسکناس تازه، ترمیم شود.

جالب‌تر آنکه اسکناس جدید، خود می‌تواند نمادی از یک شکاف مهم اجتماعی هم باشد. شکافی که در آن، برخلاف خواست جامعه، حکومت «اقتصاد» (در اینجا اسکناس بعنوان نماد) را هزینه نقش‌ونگارهای ایدئولوژیک خود می‌کند و برخلاف رویه منطقی، اقتصاد در آن نه هدف تحرکات و اقدامات دولت در عرصه‌های داخلی و خارجی که ابزار ماجراجویی‌های خارجی و تبلیغات داخلی است.