انقلاب مخملين و اشتباه دوجانبه

تقديم به رامين جهانبگلو

سده بيستم نام‌هاي زيادي داشت. نام‌هايي كه اغلب از تحولات حوزه علم و تكنولوژي نشات مي‌گرفت. اما در حوزه اجتماعي، يكي از نام‌هاي اصلي «قرن انقلاب‌ها» بوده است. چرا كه در اين قرن، اشكال متفاوت انقلاب شكل گرفت و كشورهاي مختلف از روسيه تا ايران، از آمريكاي مركزي تا آفريقا و از چين تا كره را دربرگرفت. انقلاب‌هايي عمدتاً بر مبناي چپگرايانه و برخاسته از ايدئولوژي‌هاي آرمانگرايانه برابري‌خواه.

ويروس انقلاب در اين قرن چنان مسري بود كه گاه كشورهاي پيشرفته و گذشته از مراحل توسعه را نيز دربرمي‌گرفت. به گونه‌اي كه در دهه 60 ميلادي كه روزگار اوج‌گيري انقلاب‌ها در كشورهاي ريز و درشت آفريقايي و آمريكاي مركزي بود، جوامعي چون فرانسه و آمريكا نيز اعتراضاتي را در خود ديدند كه تنه به انقلاب مي‌زد.

هرچند قوي بودن پايگاه‌هاي جامعه مدني در اين جوامع، مانع از آن شد كه حوادثي چون شورش سياهان آمريكا يا دانشجويان فرانسه، از يك نوستالژي اجتماعي با پيامدهايي نه‌چندان كلان در اين جوامع فراتر رود. چنان كه وقتي تب اعتراضات فروخفت، گويي نه خاني آمده و نه خاني رفته بود اما در بسياري كشورهاي ديگر، انقلاب نه يك اعتراض و نه يك تب زود‌گذر كه توفاني بنيان‌بركن از آب درآمد.

توفان‌هايي كه هر يك از بستري خاص برمي‌خاست. يكي چون مائو به روستائيان تكيه زد. آن ديگر (لنين) حزبي پيشاهنگ را شكل داد تا به نمايندگي از طبقه كارگر شالوده هنوز شكل نگرفته سرمايه‌داري در روسيه را به تصرف حزب درآورند. در ايران نيز نخستين انقلاب اسلامگراي گسترده در جهان شكل گرفت تا مذهب هم به سرچشمه‌هاي انقلاب افزوده شود. در كوبا انقلابيون از دل جنگل‌ها برآمدند و در الجزاير از ميان صحراها.

در انقلاب‌هاي مختلف، نيروهاي خارجي هم نقش‌هاي متفاوت داشتند. هر چند دو قطبي جنگ سرد اجازه نمي‌داد كه يكي از دو طرف به آساني حياط خلوت آن ديگري را بر هم زند.

اما با وجود همه اين تفاوت‌ها يك نكته مشترك بود و آن اينكه در طول دهه‌ها از سده بيستم، انقلاب، جادويي سحرآميز و دارويي شفابخش براي ملت‌هاي تحت ستم يا آزرده از ارزش‌هاي سيستم حاكم يا مخالف با سلطه خارجي محسوب مي‌شد. اين نگاه مثبت به انقلاب، در كشورهاي مختلف وجود داشت گرچه حاملان و عاملان و مناديان آن در هر كشور، با آن ديگري متفاوت بود.

«اميد به انقلاب» اما تنها نقطه اشتراك ملت‌ها و گروه‌هاي انقلابي نبود. اشتراك ديگر آن بود كه هر كس خربزه انقلاب مي‌خورد، بايد پاي تب و لرز تبعات نيز مي‌ايستاد. يكي از مهمترين اين تبعات «خشونت» بود.

خشونتي كه در روزهاي انقلاب ميان حاملان انقلاب و عاملان نظم مستقر شكل مي‌گرفت، به فرداي انقلاب نيز مي‌كشيد. اين بار اما خشونت، به ميان انقلابيون كشيده مي‌شد.حذف تدريجي نيروهاي انقلاب كه برخاسته از اختلافات ايدئولوژيك و عطش قدرت بود، يكي از نخستين تصويرهاي فرداي هر انقلاب است. فردايي كه در آن، نيروهاي انقلاب با همان زباني با يكديگر سخن مي‌گويند كه پيش از اين، با نظم استبدادي يا استعماري يا كودتايي مستقر.

خشونت انقلاب اما به‌تدريج چنان گسترده شد كه خود پديده انقلاب را در نزد تحليلگران سياسي زيرسئوال برد. نتايج اغلب ناخواسته انقلاب‌ها، به طور معمول برخاسته از نفرتي تحليل مي‌شد كه در بطن خشونت‌هاي متن و حاشيه انقلاب‌ها ريشه داشت.

اين وضعيت، به‌تدريج جذابيت پنهان انقلابي را از ميان برد. جذابيتي كه در آن آرمان فراتر از واقعيت و خواسته‌ها مبنايي‌تر از توانايي‌ها و مقدرات بود.

تجربه ده‌ها انقلاب در سده بيستم اين تصوير دوست‌داشتني را كه تصور مي‌شد بسيار در دسترس است و فقط كافي است براي رسيدن به آن، عده‌اي از خود بگذرند و خون‌هايي بر زمين بريزند، ‌خدشه‌دار ساخت.

از اين‌رو، از اواخر دهه 80 سده 20، تقريباً ‌انقلابي عمده را در جهان نمي‌توان سراغ گرفت. در واقع، انقلاب ايران آخرين انقلاب بزرگ شناخته شد كه البته آن هم نسبت به انقلاب‌هاي بزرگ پيش از خود، خشونتي كمتر را برانگيخت. چنان‌كه برخي چپ‌هاي راديكال ايران، در فرداي انقلاب معتقد بودند به اندازه‌اي كه شايسته انقلاب باشد، خوني ريخته نشده.

دلايل مختلفي را مي‌توان برشمرد كه متن انقلاب ايران بسيار كمتر از انقلاب‌هاي بزرگ روسيه و فرانسه آميخته به خشونت بود، اما فراتر از اين دلايل (و نيز اين پرسش كه چطور از آن انقلاب نيز حذف‌ها و خشونت‌هايي برآمد؟)، نكته‌اي كه مي‌توان گفت، آن بود كه به‌تدريج خشونت در مسير انقلاب‌ها رو به افول مي‌گذاشت و به طور طبيعي چون خشونت ذاتي انقلاب بود، ظاهراً خود انقلاب هم به پديده‌اي تاريخي تبديل مي‌شد.

اما از اوايل هزاره جديد، اين انگاره خدشه‌دار شد. شكل‌گيري انقلاب‌هاي رنگي (مخملين) در كشورهاي سابق بلوك شرق، نشانه‌اي از آن بود كه وقتي مسير اصلاحات در جوامع بسته مي‌شود، همچنان احتمال شكل‌گيري حركت‌هاي توده‌اي وجود دارد. گرچه اين‌بار مقاومت مسالمت‌آميز جايگزين خشونت مي‌شود.

مقاومتي همچون آنچه در اوكراين رخ داد و معترضان نارنجي‌پوش در سرماي ده‌ها درجه زير صفر، شب‌ها تا به صبح در ميادين ماندند و آتش برافروختند تا نظام مستقر، انتخابات مشكوك را باطل كند و زير بار انتخاباتي تازه رود. اين اتفاق كه تحت عنوان انقلاب‌هاي رنگي در كشورهايي چون گرجستان و قرقيزستان نيز تكرار شد، گويي بار ديگر ويروس انقلابيگري را در ذهن ناراضيان كشورهاي مختلف بيدار كرد.

اما بديهي است كه چنين رخدادي در هر كشوري قابليت اجرا ندارد. كشورهايي كه در آنها، سازمان‌يافتگي سياسي وجود ندارد، كادر رهبري مشخصي با موضوع اعتراض معين وجود ندارد و كليت ساختار چندان نسبت به اعتراضات تجمع‌يافته تاثيرپذيري نشان نمي‌دهد، بعيد است پتانسيل چنين انقلاب‌هايي را داشته باشند.

در واقع، نارضايتي همان‌طور كه عامل لازم انقلاب‌هاي كلاسيك بود، اما عامل كافي نبود،در انقلاب‌هاي مخملين هم تنها پارامتر كارساز نيست و تكيه صرف بر پاره‌اي نارضايتي‌ها، بيش از آنكه به تحولي در پوزيسيون منجر شود، نشانه‌اي از ضعف تحليلي اپوزيسيون مدعي چنين انقلاب‌هايي است.

چنين بود كه در دو سال گذشته، برخي نيروهاي سياسي داخل ايران كه نسخه انقلاب‌هاي مخملين را براي مخالفان سياسي تجويز مي‌كردند، با نقدهاي صريحي مواجه شدند و حتي در ميان نيروهاي خارج از كشور هم، برد چنداني پيدا نكردند.

البته، اين سوي ماجرا نيز قابل تامل است. بروز نگراني نسبت به وجود پروژه‌هايي براي انقلاب‌هاي مخملين در ايران، در سطوح مختلف حاكميت، نشانه‌اي است از اشتباه تحليلي مشابه در سطح پوزيسيون.

تحليلي كه در آن، انقلاب‌هاي مخملين «پروژه‌هايي تك‌عاملي» محسوب مي‌شوند كه صرف خواست بيگانگان، تحقق آن را محتمل مي‌سازد. حال آنكه آگاهان درون سيستم و تحليلگران مسائل اجتماعي و امنيتي ايران، خود بهتر از تحليلگران مستقل مي‌دانند كه امكان چنين رخدادي در ايران چقدر بعيد است.

(يادداشت چاپ شده در شماره فرداي شرق)