تلنگری به قالب تحلیلمان از افراد

چند روزی است در این فکرم که چطور می توان افراد را فارغ از دلبستگیها و وابستگیهای سیاسی، فکری و یا شغلی شان تصور و بویژه تحلیل کرد. این پرسش که بستر طرح آن در ذهنم فراهم بود، با دو اتفاق جدی تر شد:

نخست، بازتابهای مطلب قبلی ام درباره برد تاریخی آرژانتین
و دوم، تماس تلفنی دوست بزرگوارم «عمادالدین باقی» .

در مورد بازتابهای مطلب قبلی، احتیاجی به توضیح نیست. کافی است مثلا کامنت «پیمان مقدم» عزیز را بخوانید که مطلبی شخصی در مورد برد آرژانتین را (گرچه قاطبه دوستان لحنش را نپسندیده اند) به جبهه مشارکت و سالروز انتخابات ریاست جمهوری پیوند زده است. البته مسأله چنین دوستانی روشن تر از آن است که توضیحی لازم داشته باشد.

برای این دوستان، «اختلاف سیاسی» محور و مبنای عمل است و حتی اگر در حوزه ای چون علایق ورزشی و کری خوانی درباره تیمهای موردعلاقه وارد می شوند، دنبال بهانه ای برای موضع گیری سیاسی هستند. طبیعی است که چنین افرادی نتوانند فرد را فارغ از گرایشهای سیاسی اش تصور کنند؛ حتی اگر موضوع و حیطه بحث، غیر سیاسی باشد.

شاید در برابر چنین دوستانی، تنها چاره کار سکوت باشد. برخلاف سایر دوستانی که در همین مطلب کامنت گذاشته اند و تیتر مطلب را شایسته وبلاگی چون «صمیمانه تر» ندانسته اند و البته نظرشان محل تأمل و احترام است.

گرچه فکر می کنم در حوزه هایی چون کری خوانی که بشدت تن به شوخی می زند، باید ادبیاتی متناسب با آن اختیار کرد و به نوعی با طرف مقابل سخن گفت که گویی جز به حذف و اسکات وی راضی نمی شوی.

صریح تر بگویم. اغلب ما نوعی تمایل به استبداد و تک صدایی در نهاد خویش داریم که به چند شکل می توان با آن برخورد کرد:

اول، سرکوب کامل آن و تبدیل شدن به انسانی لیبرال در همه عرصه ها، در همه حوزه ها و در همه لحظات زندگی.

دوم، آزاد گذاشتن کامل این تمایل و تلاش برای تبدیل شدن به مستبدی مقتدر در همه عرصه ها، در همه حوزه ها و در همه لحظه های زندگی.

سوم، سرکوب این میل در عرصه های جدی جامعه (نظیر اخلاق، خانواده، قدرت، گفت وگو و تشکیلات) و آزاد گذاشتن نسبی آن در حوزه های تفننی و زندگی جمعی و فردی؛ مثلا همین کری خوانی.

شاید فکر کنید که اینها همه توجیه است. اما بعنوان فردی از دسته سوم (که نه اراده دسته اول را دارد و نه ابزارهای دسته دوم را)، فکر می کنم این تمایل به استبداد و کوبیدن دیگران، به هر حال ظهور و بروز می کند و بهتر است این ظهور و بروز در همین فضای تفننی باشد.

با این حال، از دوستان طرفدار تیمهای رقیب که از تیتر مطلب پیشین دلگیر شده اند، عذر می خواهم و قول می دهم که پس از قهرمانی آرژانتین با رأفت اسلامی با آنها برخورد کنم.

اما مطلب دومی که پرسش نخستین را برایم جدیتر ساخت، تماس تلفنی چند روز قبل جناب «عمادالدین باقی» بود. آقای باقی که ریاست انجمن دفاع از حقوق زندانیان را برعهده دارد، چند روز قبل تماس گرفت و در مورد مطلب «چه شده؟ شما که به توهین عادت داشتید؟» صحبت کرد.

آنطور که آقای باقی می گفت، تعدادی از فعالان میانه رومناطق آذری نشین (نمی دانم شاید هم ترک نشین!)، با او تماس گرفته اند و با انتقاد از مطلب من گفته اند که تنها این نیروهای تندرو آن مناطق نیستند که به تضادهای قومی دامن می زنند، بلکه چنین مطالبی از سوی فارسها هم تأثیرگذار است.

در مورد آن مطلب که در کامنت ها هم با انتقاد زیادی همراه بود، در جای خود توضیح خواهم داد. اما نکته قابل تأمل در اینجاست که منتقدان آن مطلب به این خاطر سراغ آقای باقی رفته بودند که من در متن معرفی وبلاگم، خود را عضو هیأت مؤسس انجمن دفاع از حقوق زندانیان معرفی کرده بودم.

باقی هم می گفت که وقتی مطلبی می نویسی، باید توجه کنی که به خاطر مطلب تو ممکن است هم در مورد روزنامه «شرق»، هم جبهه مشارکت و حتی انجمن دفاع از حقوق زندانیان قضاوت شود؛ حتی اگر تأکید کنی که این مطلب، هیچ ارتباطی به آنها ندارد.

من گفته آقای باقی را قبول دارم، اما پرسشم این است که در این صورت، چه جایی برای فردیت فرد می ماند؟ جایگاه هویت شخصی کجاست؟

به عبارت صریح تر، آیا فرد باید در ساختار یا ایدئولوژی هضم شود و یا اینکه حتی اگر کسی اینگونه نبود و نظرات شخصی خود را درعین عضویت در یک سازمان سیاسی داشت، باید همچنان در مقام تحلیل، کلیت آن سازمان را مورد نقد قرار داد؟

قبول دارم که پاسخ گفتن به این پرسش دشوار است و قطعا خودم هم در مقام نقد و تحلیل جریانات سیاسی، گاه مواضع یک فرد را به کلیت یک سازمان تعمیم داده ام. اما پرسش اینجاست که این سهو یا عمد تحلیلی، جای اصلاح ندارد؟