کاریکاتور و همین طور طنز، یکی از علایق و دلمشغولیهای شخصی من بویژه تا 4-5 سال پیش بوده است. راستش، زمانی (یعنی از حدود 10 سالگی تا پایان اوایل 20 سالگی) دستی هم در کاریکاتور داشتم و به شکل غیرحرفه ای اما جدی آن را کارهایی انجام می دادم. اصولا آشنایی من با مطبوعات از دریچه کاریکاتور و از طریق نشریاتی بود که «جواد علیزاده» (مدیر نشریه «طنز و کاریکاتور») منتشر می کرد. بحث درباره ماجراهای دوره نوجوانی را به وقتی دیگر وامی گذارم و به نمایشگاه کاریکاتور می پردازم؛ تنها در همین حد خواستم بگویم که شخصا از دور دستی بر آتش کاریکاتور داشته ام.

نمایشگاه دوسالانه کاریکاتور تهران در دو بخش «چهره» و «ویژه» برگزار شد که موضوع بخش «ویژه»، «سالمندان» بود. در مورد بخش «چهره» توضیح زیادی نمی دهم؛ جز اینکه، کل کارهای این بخش مربوط به بازیگران و کارگردانان خارجی (و به عبارت دقیق تر «هالیوودی») بود و کمتر چهره ایرانی در میان آنها دیده می شد. نکته دیگر اینکه وقتی دوست عزیزم «هادی حیدری» نظرم را درباره نمایشگاه پرسید، پیشنهاد کردم که در بخش چهره عکسی همراه با یک معرفی مختصر از فردی که کاریکاتور او کشیده شده، گذاشته شود تا مخاطبی که برخی افراد را بدرستی نمی شناسد و یا چهره آنها را به دلیلی در ذهن ندارد، بتواند قضاوت صحیح تری درباره کارها داشته باشد. این کاری است که زمانی «جواد علیزاده» در مورد فوتبالیستهای خارجی انجام می داد.
اما در بخش ویژه یا همان سالمندان، محورهای مشترکی در کارها دیده می شد که نشان می داد زبان هنر، زبانی جهانی است و مضامینی مشترک (گرچه با اشکالی متفاوت) را به مخاطب ارائه می کند. چنین بود که مسائلی چون بی توجهی فرزندان به والدین سالمند خود، ارتباط عاطفی نوه ها با پدربزرگها و مادربزرگها، بازگشت روحیات کودکانه در سنین پیری، اندوه حاصل از بازنشستگی و در نهایت، نزدیک شدن به لحظه مرگ مضمون عمده طرحهای دوسالانه را تشکیل می داد.

جاده خاکی: درباره جهانی شدن

مضمون مشترک البته در موضوعاتی همانند مسأله سالمندان که بحثی کمتر محل اختلاف در سطح جهانی است، بیشتر به چشم می آید. اما به هر حال، همین مشترک شدن مسائل در سطح جهانی، نشانه ای از هرچه جهانی تر شدن مسائل کشورهاست. این جهانی شدن در حوزه هایی نظیر مسائل اجتماعی که دولتها امکان تأثیرگذاری اندکی بر مناسبات آن را دارند، ملموس تر است. اما در حوزه هایی مثل فرهنگ یا سیاست که دولتهای اقتدارگرا آن را ملک طلق خود می انگارند، مباحث پذیرفته شده در سطح جهانی (مثل دموکراسی و آزادی بیان،قلم،احزاب،انتخابات،اقلیتها و نظایر آن)، برای بومی شدن با مشکلات و موانع زیادی مواجهند.

با این حال، حتی در این حوزه ها نیز، کمتر حکمران مستبد و مخالف مبانی جهانی فعالیتهای سیاسی و فرهنگی هم حاضر می شود در لفظ و بیان خود با این ارزشها مخالفت کند. چنانکه اخیرا یکی از آنان بصراحت گفت:«حقیقتا به آزادی بیان معتقدم».

درباره وضعیت کاریکاتور ایران
کمی از بحث اصلی منحرف شدم. در مورد وضعیت کاریکاتور ایران نکته ای که وجود دارد، وضعیت کاری و انتشار آثار  است. اصولا برای انتشار یک کاریکاتور بیش از چند امکان وجود ندارد: مطبوعات، نمایشگاه و اخیرا سایتهای اینترنتی.

در این میان، جایگاه اصلی کاریکاتور صفحات مطبوعات است. در ایران درخشانترین دوره کاریکاتورهای مطبوعاتی به سالهای پس از دوم خرداد برمی گردد. زمانی که روزنامه های متنوع و متکثری پا به عرصه نهادند و با شجاعت و جسارتی که از خود نشان دادند، فصلی تازه در همه حوزه های کار مطبوعاتی و از جمله کاریکاتور گشودند. (برای اطلاع بیشتراز کارهای انجام شده در این دوره خواندن کتاب «ادبیات کاریکاتورایران در عصر اصلاحات» نوشته دوست عزیزم «هادی حیدری» را توصیه می کنم).

با پایان آن سالها و تضعیف و محدود شدن مطبوعات، یکی از بخشهایی که بیش از همه ضربه خورد، بخش کاریکاتور بود. البته دوستانی مثل «هادی حیدری» تلاش زیادی برای احیای نسبی فضای قبلی کردند که انتشار ستون کاریکاتور پس از مدتها در روزنامه «اقبال» از جمله این کارها بود؛ کاری که به نظرمن، هیچگاه نتوانست ستونهای قوی روزنامه هایی نظیر «نوروز» یا «آفتاب امروز» را تکرار کند. با توقیف «اقبال» و نیز تعطیلی هفته نامه «گل آقا» کاریکاتور مطبوعاتی یکی از بدترین دوران خود را طی می کند. (برای درک این مسأله کافی است به کیفیت محتوایی کارهای چاپ شده در ستون تازه تأسیس کاریکاتور روزنامه «شرق» نگاه کنید).

 این وضعیت باعث شده تا فضای در اختیار کاریکاتوریستها به نمایشگاهها و سایتهای اینترنتی کاهش یابد. دو فضایی که گرچه هرکدام ارزش خاص خود را دارند، اما خلاء کاریکاتور مطبوعاتی را پر نمی کند.

 البته در اینجا جا دارد بطور ویژه از «هادی حیدری» و همکارانش در «هادیتونز» ( «حسن کریم زاده» ، «یحیی تدین» و «کیوان زرگری» ) و نیز «نیک آهنگ کوثر» به خاطر راه اندازی ستون کارتون در «روز» تشکر کنم. دوستانی که کوشیده اند، به رغم همه مشکلات موجود، چراغ کاریکاتور ایرانی را هر چند در فضای مجازی روشن نگاه دارند. تلاشی که گرچه جای روزنامه های طلایی دوران اصلاحات را نمی گیرد، اما بویژه اقداماتی از نوع کار «هادی» مانع از گسستن حلقه های کاریکاتوریست کشور می شود و حتی می تواند به کشف استعدادهای تازه منجر شود ؛ چنانکه تاکنون شده است.اقدامی که بعنوان نوعی دفاع از موجودیت بخشی از جامعه مدنی ایران شایسته تقدیر است.

درباره وضعیت کاریکاتور ایران، چند حرف گفتنی دیگر هم دارم که سعی می کنم در فرصتی دیگر بگویم.